ಯೋಗ ನಿದ್ರೆ: ಎಚ್ಚರದಲ್ಲಿ ಆಳವಾದ ವಿಶ್ರಾಂತಿ
ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ಮೂರು ಗಂಟೆ. ಊಟವಾಗಿದೆ, ಕಣ್ಣು ಭಾರವಾಗುತ್ತಿದೆ, ಆದರೆ ಕೆಲಸ ಇನ್ನೂ ಅರ್ಧ ಉಳಿದಿದೆ. ಒಂದು ಕಪ್ ಚಹಾ ಕುಡಿಯುತ್ತೀರಿ. ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ಫೋನ್‌ನಲ್ಲಿ ರೀಲ್ಸ್ ನೋಡುತ್ತೀರಿ. ತಲೆ ಇನ್ನೂ ಮಂಕಾಗಿಯೇ ಇದೆ. ಅಥವಾ ರಾತ್ರಿ ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿ ಒಂದು ಗಂಟೆಯಾದರೂ ನಿದ್ರೆ ಬರುತ್ತಿಲ್ಲ. ದೇಹ ದಣಿದಿದೆ, ಮನಸ್ಸು ಮಾತ್ರ ನಾಳೆಯ ಕೆಲಸದ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡುತ್ತಲೇ ಇದೆ.
ಈ ಎರಡೂ ಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣೆಯಾಗಿರುವುದು ಒಂದೇ. ನಿಜವಾದ ವಿಶ್ರಾಂತಿ. ನಾವು ಬಹಳ ಸಲ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಎಂದರೆ ಕೆಲಸ ನಿಲ್ಲಿಸುವುದು ಎಂದುಕೊಳ್ಳುತ್ತೇವೆ. ಕೆಲಸ ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಟಿವಿ ಮುಂದೆ ಕುಳಿತರೆ ದೇಹ ಕುಳಿತಿದೆ, ಮನಸ್ಸು ಓಡುತ್ತಲೇ ಇದೆ. ಎರಡು ದಿನದ ಹಿಂದೆ ಜಗತ್ತೆಲ್ಲ ಯೋಗ ದಿನ ಆಚರಿಸಿತು. ಆಸನಗಳ ಫೋಟೋಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕಂಡವು. ಇಂದು ನಾನು ಯೋಗದ ಒಂದು ಬೇರೆ ಮುಖದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತಾಡುತ್ತೇನೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಆಸನ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಮಲಗುವುದು.
ಮಲಗಿದ್ದರೂ ಎಚ್ಚರ
ಯೋಗ ನಿದ್ರೆ ಎಂದರೆ ನಿದ್ರೆ ಮತ್ತು ಎಚ್ಚರದ ನಡುವಿನ ಒಂದು ಸ್ಥಿತಿ. ದೇಹ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಡಿಲವಾಗಿದೆ, ಬಹುತೇಕ ನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿರುವಷ್ಟು. ಆದರೆ ಒಳಗೆ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ದೀಪ ಉರಿಯುತ್ತಲೇ ಇದೆ. ಒಂದು ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದೀರಿ, ಅದರ ಜೊತೆ ಗಮನವನ್ನು ದೇಹದ ಒಂದು ಭಾಗದಿಂದ ಇನ್ನೊಂದಕ್ಕೆ ಸಾಗಿಸುತ್ತಿದ್ದೀರಿ.
ಈ ಕಲ್ಪನೆ ನಮ್ಮ ಪರಂಪರೆಗೆ ಹೊಸದಲ್ಲ. ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಯಾವುದು ರಾತ್ರಿಯೋ ಅದರಲ್ಲಿ ಸಂಯಮಿ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣು ಕ್ಷೀರಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಶೇಷನ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿರುವ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಯೋಗನಿದ್ರೆ ಎಂದೇ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಮಲಗಿದಂತೆ ಕಂಡರೂ ಸಂಪೂರ್ಣ ಎಚ್ಚರ.
ಇಂದು ನಾವು ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುವ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಯೋಗ ನಿದ್ರೆಯನ್ನು ಕಳೆದ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಬಿಹಾರ ಯೋಗ ಶಾಲೆಯ ಸ್ವಾಮಿ ಸತ್ಯಾನಂದ ಸರಸ್ವತಿ ಅವರು ಹಳೆಯ ತಂತ್ರ ಪದ್ಧತಿಗಳಿಂದ ರೂಪಿಸಿ ಜನರಿಗೆ ತಲುಪಿಸಿದರು. ಅವರು ಇದಕ್ಕೆ ಒಂದು ಸ್ಪಷ್ಟ ಹಂತಗಳ ರಚನೆ ಕೊಟ್ಟರು. ಆ ರಚನೆಯನ್ನೇ ಇಂದು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಹೆಸರುಗಳಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತಿನಾದ್ಯಂತ ಕಲಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.
ಮೆದುಳಿನಲ್ಲಿ ಏನಾಗುತ್ತಿರಬಹುದು
ಡೆನ್ಮಾರ್ಕ್‌ನ ಸಂಶೋಧಕರ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ, ಯೋಗ ನಿದ್ರೆಯ ಅನುಭವ ಇರುವ ಕೆಲವು ಅಭ್ಯಾಸಿಗಳ ಮೆದುಳನ್ನು ಅಭ್ಯಾಸದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಕ್ಯಾನ್ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಡೋಪಮೈನ್ ಎಂಬ ರಾಸಾಯನಿಕದ ಚಟುವಟಿಕೆ ಹೆಚ್ಚಿದ ಸೂಚನೆ ಕಂಡುಬಂತು ಎಂದು ಅವರು ವರದಿ ಮಾಡಿದರು. ಡೋಪಮೈನ್ ನಮ್ಮ ಉತ್ಸಾಹ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಂತೋಷದ ಭಾವಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದು. ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿದ್ದವರು ಕೆಲವೇ ಜನ, ಹಾಗಾಗಿ ಇದನ್ನು ದೊಡ್ಡ ನಿರ್ಣಯವಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಾರದು. ಆದರೆ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುವವರು ಹೇಳುವ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಇದು ಹೊಂದುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತು ನಿಮಿಷದ ಯೋಗ ನಿದ್ರೆಯ ನಂತರ ಎದ್ದಾಗ ಮಂಕು ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಒಂದು ತಾಜಾತನ ಇರುತ್ತದೆ.
ಇನ್ನೊಂದು ವಿಷಯ ಸರಳ. ನಾವು ಆಳವಾಗಿ ಸಡಿಲವಾದಾಗ ಉಸಿರು ನಿಧಾನವಾಗುತ್ತದೆ, ಸ್ನಾಯುಗಳ ಬಿಗಿತ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ದೇಹ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಮತ್ತು ಚೇತರಿಕೆಯ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸುಪ್ತ ಮನಸ್ಸು ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತದೆ. ಸ್ವಯಂ ಸಂಮೋಹನವನ್ನು ಕಲಿಸುವಾಗ ನಾನು ಬಳಸುವ ತತ್ವವೂ ಇದೇ. ಅದಕ್ಕೇ ಯೋಗ ನಿದ್ರೆ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಶುರುವಾಗಿ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದಲೇ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ.
ಯೋಗ ನಿದ್ರೆಯ ಹಂತಗಳು
ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಮಾಡುವಾಗ ಯಾರಾದರೂ ಓದಿ ಹೇಳಲಿ, ಅಥವಾ ನಿಮ್ಮ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲೇ ಈ ಹಂತಗಳನ್ನು ನಿಧಾನವಾಗಿ ರೆಕಾರ್ಡ್ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಕೇಳಿ. ಒಟ್ಟು ಇಪ್ಪತ್ತರಿಂದ ಮೂವತ್ತು ನಿಮಿಷ.
- ತಯಾರಿ. ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಚಾಪೆ ಹಾಸಿ ಬೆನ್ನಿನ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿ. ಕಾಲುಗಳ ನಡುವೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಅಂತರ, ಕೈಗಳು ದೇಹದ ಪಕ್ಕ, ಅಂಗೈ ಮೇಲ್ಮುಖ. ತಣ್ಣಗಿದ್ದರೆ ತೆಳುವಾದ ಹೊದಿಕೆ. ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚಿ.
- ಸುತ್ತಲಿನ ಶಬ್ದಗಳು. ದೂರದ ವಾಹನ, ಫ್ಯಾನ್, ಹಕ್ಕಿ. ಯಾವುದನ್ನೂ ತಳ್ಳಬೇಡಿ, ಬರೀ ಕೇಳಿ. ನಂತರ ಗಮನವನ್ನು ಕೋಣೆಯೊಳಗೆ, ದೇಹದೊಳಗೆ ತನ್ನಿ.
- ಸಂಕಲ್ಪ. ಒಂದು ಸಣ್ಣ, ಸ್ಪಷ್ಟ, ಈಗಾಗಲೇ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ ಎಂಬ ರೀತಿಯ ವಾಕ್ಯ. ನಾನು ಶಾಂತವಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನಾನು ಆರೋಗ್ಯವಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಬಾರಿ ಹೇಳಿ.
- ದೇಹದ ಸುತ್ತು. ಬಲಗೈ ಹೆಬ್ಬೆರಳು, ತೋರುಬೆರಳು, ಮಧ್ಯದ ಬೆರಳು, ಅಂಗೈ, ಮಣಿಕಟ್ಟು, ಮೊಣಕೈ, ಭುಜ. ಹೀಗೆ ಒಂದೊಂದು ಭಾಗದ ಹೆಸರು ಕೇಳಿದಾಗ ಗಮನ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಲಿ, ಒಂದು ಕ್ಷಣ ನಿಲ್ಲಲಿ, ಮುಂದೆ ಸಾಗಲಿ. ಬಲಭಾಗ, ಎಡಭಾಗ, ಬೆನ್ನು, ಮುಂಭಾಗ, ತಲೆ.
- ಉಸಿರಿನ ಅರಿವು. ಉಸಿರನ್ನು ಬದಲಿಸಬೇಡಿ. ಹೊಟ್ಟೆ ಏರುವುದು, ಇಳಿಯುವುದು. ಇಪ್ಪತ್ತೇಳರಿಂದ ಒಂದರವರೆಗೆ ಹಿಮ್ಮುಖವಾಗಿ ಎಣಿಸಿ. ತಪ್ಪಿದರೆ ಮತ್ತೆ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳರಿಂದ.
- ವಿರುದ್ಧ ಭಾವನೆಗಳು. ದೇಹ ಭಾರವಾಗಿದೆ, ನೆಲದೊಳಗೆ ಇಳಿಯುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಅನುಭವಿಸಿ. ನಂತರ ಹಗುರವಾಗಿದೆ, ತೇಲುತ್ತಿದೆ ಎಂದು. ನಂತರ ಬೆಚ್ಚಗೆ, ನಂತರ ತಂಪು.
- ಚಿತ್ರಗಳು. ಶಾಂತ ನದೀತೀರ, ಉರಿಯುವ ದೀಪ, ಬೆಳಗಿನ ಸೂರ್ಯ, ದೇವಸ್ಥಾನದ ಗಂಟೆ. ಒಂದೊಂದು ಚಿತ್ರ ಕೆಲವು ಕ್ಷಣ.
- ಮತ್ತೆ ಸಂಕಲ್ಪ. ಮೊದಲು ಹೇಳಿದ ಅದೇ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಅದೇ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರು ಬಾರಿ.
- ಹಿಂದಿರುಗುವುದು. ಉಸಿರಿನ ಅರಿವು, ದೇಹ ನೆಲದ ಮೇಲಿರುವ ಅರಿವು, ಬೆರಳುಗಳನ್ನು ಮೆಲ್ಲಗೆ ಅಲುಗಾಡಿಸಿ, ಬಲಕ್ಕೆ ಹೊರಳಿ, ನಿಧಾನವಾಗಿ ಎದ್ದು ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಿ.
ನಡುವೆ ನಿದ್ರೆ ಬಂದರೆ ಏನು
ಮೊದಲ ಕೆಲವು ದಿನ ಬಹಳ ಜನರಿಗೆ ನಡುವೆಯೇ ನಿದ್ರೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ತಪ್ಪೇನೂ ಇಲ್ಲ. ದೇಹಕ್ಕೆ ನಿದ್ರೆಯ ಕೊರತೆ ಇದೆ ಎಂದರ್ಥ. ಅದು ತನಗೆ ಬೇಕಾದದ್ದನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದೆ. ನಿದ್ರೆ ಸರಿಯಾಗುತ್ತಾ ಬಂದಂತೆ ಎಚ್ಚರ ತಾನಾಗಿಯೇ ಉಳಿಯತೊಡಗುತ್ತದೆ. ಎಚ್ಚರವಾಗಿರಲು ಹೋರಾಡಬೇಡಿ. ಆದರೆ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರಬೇಕು ಎಂಬ ಉದ್ದೇಶ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಇರಲಿ. ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ಮಾಡುವಾಗ ಹೊಟ್ಟೆ ತುಂಬ ಊಟ ಮಾಡಿದ ಕೂಡಲೇ ಬೇಡ, ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ಬಿಟ್ಟು ಮಾಡಿ.
ಸಂಕಲ್ಪದ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದು ಸಲಹೆ. ಪ್ರತಿದಿನ ಬದಲಿಸಬೇಡಿ. ಒಂದು ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಂಡು ಕನಿಷ್ಠ ಕೆಲವು ವಾರ ಅದನ್ನೇ ಬಳಸಿ. ಬೀಜವನ್ನು ಪ್ರತಿದಿನ ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ತೆಗೆದು ನೋಡಿದರೆ ಅದು ಬೆಳೆಯುವುದಿಲ್ಲ.
ಒಂದು ಎಚ್ಚರಿಕೆ
ಯೋಗ ನಿದ್ರೆ ರಾತ್ರಿಯ ನಿದ್ರೆಗೆ ಬದಲಿ ಅಲ್ಲ. ಇದು ಒಳ್ಳೆಯ ವಿಶ್ರಾಂತಿ, ಆದರೆ ದೇಹಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿರಾತ್ರಿ ಸಾಕಷ್ಟು ನಿದ್ರೆ ಬೇಕೇ ಬೇಕು. ವಾಹನ ಚಲಾಯಿಸುವಾಗ ಅಥವಾ ಯಂತ್ರದ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವಾಗ ಇದರ ಆಡಿಯೋ ಕೇಳಬೇಡಿ. ಖಿನ್ನತೆ, ಹಳೆಯ ಆಘಾತ ಅಥವಾ ಮಾನಸಿಕ ಕಾಯಿಲೆಗೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಶುರು ಮಾಡುವ ಮೊದಲು ನಿಮ್ಮ ವೈದ್ಯರನ್ನು ಅಥವಾ ಆಪ್ತಸಲಹೆಗಾರರನ್ನು ಕೇಳಿ. ಅಭ್ಯಾಸದ ನಡುವೆ ಯಾವುದಾದರೂ ಭಾವನೆ ಜೋರಾಗಿ ಏರಿದರೆ ಕಣ್ಣು ತೆರೆದು, ಎದ್ದು ಕುಳಿತು, ಸುತ್ತಲಿನ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ನೋಡಿ. ನೀವು ಸುರಕ್ಷಿತ ಜಾಗದಲ್ಲಿದ್ದೀರಿ ಎಂದು ದೇಹಕ್ಕೆ ನೆನಪು ಮಾಡಿಕೊಡಿ.
ಈ ವಾರದ ಸವಾಲು
ಏಳು ದಿನ, ದಿನಕ್ಕೆ ಒಮ್ಮೆ, ಇಪ್ಪತ್ತು ನಿಮಿಷ ಯೋಗ ನಿದ್ರೆ. ಸಮಯ ನೀವೇ ಆರಿಸಿ. ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ಮಂಕಿನ ಹೊತ್ತು ಅಥವಾ ಸಂಜೆ ಕೆಲಸದಿಂದ ಬಂದ ಮೇಲೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ. ಮೊದಲ ದಿನ ಒಂದು ಸಂಕಲ್ಪ ಆರಿಸಿ, ಏಳೂ ದಿನ ಅದನ್ನೇ ಬಳಸಿ. ಪ್ರತಿ ಅಭ್ಯಾಸದ ಮೊದಲು ಮತ್ತು ನಂತರ ನಿಮ್ಮ ದಣಿವನ್ನು ಒಂದರಿಂದ ಹತ್ತರವರೆಗೆ ಅಳೆಯಿರಿ. ಒಂದು ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಸಂಖ್ಯೆ ಬರೆದಿಡಿ. ವಾರದ ಕೊನೆಗೆ ಆ ಸಂಖ್ಯೆಗಳೇ ಕಥೆ ಹೇಳುತ್ತವೆ.
ಕೊನೆಯ ಮಾತು
ನಮ್ಮ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಸುಮ್ಮನೆ ಮಲಗುವುದನ್ನು ಸೋಮಾರಿತನ ಎಂದು ನೋಡುವ ಅಭ್ಯಾಸ ಬೆಳೆದುಬಿಟ್ಟಿದೆ. ಆದರೆ ಹೊಲಕ್ಕೂ ಬೆಳೆಯ ನಡುವೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದರು ನಮ್ಮ ರೈತರು. ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಇಲ್ಲದ ಮಣ್ಣು ಬರಡಾಗುತ್ತದೆ, ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಇಲ್ಲದ ಮನಸ್ಸೂ ಹಾಗೆಯೇ. ಯೋಗ ನಿದ್ರೆ ನಿಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿನ ಹೊಲಕ್ಕೆ ಕೊಡುವ ಆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ. ದಿನಕ್ಕೆ ಇಪ್ಪತ್ತು ನಿಮಿಷ ಏನನ್ನೂ ಸಾಧಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸದೆ ಮಲಗಿ. ಅದರಿಂದ ಉಳಿದ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸಾಧಿಸುವುದು ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ.
Reiki Growth Coach · ಕಲ್ಪತರು ಸಂಸ್ಥಾಪಕ
ಈ ವಾರದ ಸವಾಲಿನ ನಿಮ್ಮ ಅನುಭವವನ್ನು ಕಲ್ಪತರು Facebook ಪುಟದಲ್ಲಿ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳಿ 🙏