ಗೀತಾ ಜಯಂತಿ: ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನ ಲಕ್ಷಣಗಳು

ಒಂದು ದಿನ ಬೆಳಗ್ಗೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಸುದ್ದಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಸಂಬಳ ಏರಿಕೆ, ಮಗನಿಗೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಅಂಕ. ಮನಸ್ಸು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ. ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ಒಬ್ಬ ಸಂಬಂಧಿಯ ಒಂದು ಕಟು ಮಾತು. ಮನಸ್ಸು ನೆಲಕ್ಕೆ. ಸಂಜೆ ಟ್ರಾಫಿಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಅಡ್ಡ ಬಂದ. ಮನಸ್ಸು ಕೋಪದ ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ. ರಾತ್ರಿ ಮಲಗುವಾಗ ದಣಿವು. ದಿನವಿಡೀ ಏನೂ ದೊಡ್ಡ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಬಹಳ ಸುಸ್ತು. ಏಕೆಂದರೆ ದಿನವಿಡೀ ಮನಸ್ಸು ಏರಿಳಿತದ ತೊಟ್ಟಿಲಲ್ಲಿ ತೂಗಾಡುತ್ತಿತ್ತು.

ಕಳೆದ ವಾರ ಗೀತಾ ಜಯಂತಿ ಆಚರಿಸಿದೆವು. ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಗೀತೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದ ದಿನ ಎಂದು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಹಬ್ಬ. ಈ ವಾರ ಗೀತೆಯ ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಭಾಗದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತಾಡೋಣ. ಆ ಏರಿಳಿತದ ತೊಟ್ಟಿಲಿನಿಂದ ಹೊರಬರುವ ದಾರಿ ಅಲ್ಲಿದೆ.

ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆ

ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣ ಬುದ್ಧಿ ಸ್ಥಿರವಾದ ಮನುಷ್ಯನ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಅರ್ಜುನ ಒಂದು ಬಹಳ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಹೇಗೆ ಮಾತಾಡುತ್ತಾನೆ, ಹೇಗೆ ಕೂರುತ್ತಾನೆ, ಹೇಗೆ ನಡೆಯುತ್ತಾನೆ? ಅಂದರೆ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ತತ್ತ್ವ ಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ಅಂತಹ ಮನುಷ್ಯ ದಿನನಿತ್ಯದ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಹೇಗಿರುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ನಮಗೂ ಬೇಕಾಗಿರುವುದು ಅದೇ.

ಅದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಕೃಷ್ಣ ಐವತ್ತೈದನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯ ಎಪ್ಪತ್ತೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಹದಿನೆಂಟು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನ ಚಿತ್ರ ಬಿಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಶ್ಲೋಕವೂ ಸೇರಿ ಈ ಭಾಗ ಗಾಂಧೀಜಿಯವರ ಆಶ್ರಮದ ಸಂಜೆಯ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ಪಠಣವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಅಷ್ಟು ಮಹತ್ವ ಈ ಭಾಗಕ್ಕಿದೆ. ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಲು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ನೋಡೋಣ.

ಮೊದಲ ಲಕ್ಷಣ: ಒಳಗೇ ತೃಪ್ತಿ

ಆತ್ಮನ್ಯೇವಾತ್ಮನಾ ತುಷ್ಟಃ. ತನ್ನಲ್ಲೇ, ತನ್ನಿಂದಲೇ ತೃಪ್ತ. ನಮ್ಮ ಖುಷಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹೊರಗಿನದನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿರುತ್ತದೆ. ಯಾರೋ ಹೊಗಳಿದರೆ ಖುಷಿ, ಏನೋ ಸಿಕ್ಕರೆ ಖುಷಿ. ಅಂದರೆ ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿನ ಸ್ವಿಚ್ ಬೇರೆಯವರ ಕೈಯಲ್ಲಿದೆ. ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನ ಸ್ವಿಚ್ ಅವನ ಕೈಯಲ್ಲೇ ಇದೆ. ಅವನು ಆಸೆಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟ ಸನ್ಯಾಸಿಯೇ ಆಗಬೇಕೆಂದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅವನ ನೆಮ್ಮದಿ ಆಸೆ ಈಡೇರುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಯುತ್ತಾ ಕುಳಿತಿರುವುದಿಲ್ಲ.

ಎರಡನೇ ಲಕ್ಷಣ: ಸುಖ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಸಮ

ದುಃಖೇಷ್ವನುದ್ವಿಗ್ನಮನಾಃ ಸುಖೇಷು ವಿಗತಸ್ಪೃಹಃ. ದುಃಖ ಬಂದಾಗ ಕಲಕುವುದಿಲ್ಲ, ಸುಖ ಬಂದಾಗ ಅದಕ್ಕೆ ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ತಪ್ಪು ತಿಳುವಳಿಕೆ ಇದೆ. ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಎಂದರೆ ಕಲ್ಲಿನಂತೆ ಭಾವನೆ ಇಲ್ಲದವನು ಎಂದು ಕೆಲವರು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗಲ್ಲ. ಅವನಿಗೂ ನೋವಾಗುತ್ತದೆ, ಖುಷಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಆ ಅಲೆ ಅವನನ್ನು ಕೊಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಲೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ದಡದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುತ್ತಾನೆ.

ಮೂರನೇ ಲಕ್ಷಣ: ಆಮೆಯಂತೆ

ಕೃಷ್ಣ ಒಂದು ಸುಂದರ ಉದಾಹರಣೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಆಮೆ ಅಪಾಯ ಬಂದಾಗ ತನ್ನ ಕೈಕಾಲು ತಲೆಯನ್ನು ಚಿಪ್ಪಿನೊಳಗೆ ಎಳೆದುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ, ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ತನ್ನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಎಳೆದುಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲ. ಆಮೆ ಸದಾ ಚಿಪ್ಪಿನೊಳಗೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಗಮನಿಸಿ. ಅದು ನಡೆಯುತ್ತದೆ, ತಿನ್ನುತ್ತದೆ, ಈಜುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಬೇಕಾದಾಗ ಒಳಗೆ ಎಳೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಶಕ್ತಿ ಅದಕ್ಕಿದೆ.

ಇಂದು ನಮ್ಮ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸೆಳೆಯುವ ವಿಷಯಗಳು ಅರ್ಜುನನ ಕಾಲಕ್ಕಿಂತ ಸಾವಿರ ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚು. ಪ್ರತಿ ಫೋನ್ ಸೂಚನೆ, ಪ್ರತಿ ಜಾಹೀರಾತು ನಮ್ಮ ಕೈಕಾಲನ್ನು ಹೊರಗೆ ಎಳೆಯುತ್ತದೆ. ಒಳಗೆ ಎಳೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಅಭ್ಯಾಸವೇ ಧ್ಯಾನ.

ನಾಲ್ಕನೇ ಲಕ್ಷಣ: ಸಮುದ್ರದಂತೆ

ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದು ಚಿತ್ರ. ನೂರಾರು ನದಿಗಳು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಹರಿದು ಬರುತ್ತವೆ. ಆದರೂ ಸಮುದ್ರ ತನ್ನ ಎಲ್ಲೆ ಮೀರುವುದಿಲ್ಲ, ಕಲಕುವುದಿಲ್ಲ. ಆಸೆಗಳು ಹಾಗೆ ಒಳಗೆ ಹರಿದು ಬಂದರೂ ಕಲಕದವನಿಗೆ ಶಾಂತಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ, ಆಸೆಯ ಹಿಂದೆ ಓಡುವವನಿಗಲ್ಲ.

ಮನಸ್ಸು ಹೇಗೆ ಜಾರುತ್ತದೆ

ಈ ಹದಿನೆಂಟು ಶ್ಲೋಕಗಳ ನಡುವೆ ಒಂದು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯೂ ಇದೆ. ಅರವತ್ತೆರಡು ಮತ್ತು ಅರವತ್ತಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣ ಮನಸ್ಸಿನ ಜಾರುವಿಕೆಯ ಏಣಿಯನ್ನು ಹೆಜ್ಜೆ ಹೆಜ್ಜೆಯಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.

• ಒಂದು ವಿಷಯದ ಬಗ್ಗೆ ಪದೇ ಪದೇ ಯೋಚಿಸಿದರೆ ಅದರ ಮೇಲೆ ಅಂಟು ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ.
• ಅಂಟಿನಿಂದ ಆಸೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ.
• ಆಸೆ ಈಡೇರದಿದ್ದರೆ ಕೋಪ ಬರುತ್ತದೆ.
• ಕೋಪದಿಂದ ಮೋಹ, ಅಂದರೆ ಗೊಂದಲ.
• ಗೊಂದಲದಿಂದ ನೆನಪು ತಪ್ಪುತ್ತದೆ, ಯಾವುದು ಸರಿ ಎಂಬ ಪಾಠ ಮರೆಯುತ್ತದೆ.
• ನೆನಪು ತಪ್ಪಿದರೆ ಬುದ್ಧಿ ನಾಶ, ಬುದ್ಧಿ ಹೋದರೆ ಮನುಷ್ಯ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ.

ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದಿನ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನ ಇದು. ಇದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಒಳ್ಳೆಯ ಸುದ್ದಿಯೂ ಇದೆ. ಏಣಿಯ ಮೊದಲ ಮೆಟ್ಟಿಲು ಯೋಚನೆ. ಅಲ್ಲೇ ಎಚ್ಚರವಾದರೆ ಉಳಿದ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳು ಬರುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಕೋಪ ಬಂದ ಮೇಲೆ ಅದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುವುದು ಕಷ್ಟ. ಯೋಚನೆಯ ಹಂತದಲ್ಲೇ ಗಮನಿಸುವುದು ಸುಲಭ.

ದಿನನಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞತೆ

ಒಂದೇ ದಿನದಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞರಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಪ್ರತಿದಿನ ಸ್ವಲ್ಪ ಸ್ವಲ್ಪ ಆ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋಗಬಹುದು.

ಬೆಳಗ್ಗೆ ಐದು ನಿಮಿಷ ಆಮೆಯ ಅಭ್ಯಾಸ. ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚಿ ಕುಳಿತು ಒಂದೊಂದೇ ಇಂದ್ರಿಯವನ್ನು ಒಳಗೆ ಎಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದೀರಿ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ. ಮೊದಲು ಕಣ್ಣು, ನಂತರ ಕಿವಿ, ನಂತರ ಮೂಗು, ನಾಲಿಗೆ, ಚರ್ಮ. ಕೊನೆಗೆ ಗಮನ ಹೃದಯದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ.

ದಿನದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಕಲಕಿದಾಗ ಒಂದು ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳಿಕೊಳ್ಳಿ. ನಾನು ಏಣಿಯ ಯಾವ ಮೆಟ್ಟಿಲಲ್ಲಿದ್ದೇನೆ? ಯೋಚನೆಯೇ, ಆಸೆಯೇ, ಕೋಪವೇ? ಬರೀ ಹೆಸರಿಟ್ಟು ಗುರುತಿಸಿದರೆ ಸಾಕು, ಅರ್ಧ ಹಿಡಿತ ಮರಳಿ ಬರುತ್ತದೆ.

ರಾತ್ರಿ ಮಲಗುವ ಮೊದಲು ಸಮುದ್ರದ ಪ್ರಶ್ನೆ. ಇಂದು ಯಾವ ನದಿ ನನ್ನನ್ನು ಕಲಕಿತು? ನಾಳೆ ಅದು ಬಂದಾಗ ನಾನು ಹೇಗಿರಬೇಕು?

ನೀವು ರೇಖಿ ಕಲಿತಿದ್ದರೆ, ರಾತ್ರಿ ಸ್ವಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕೈಯನ್ನು ಹಣೆಯ ಮೇಲೆ, ಇನ್ನೊಂದನ್ನು ಹೊಕ್ಕುಳಿನ ಮೇಲೆ ಇಟ್ಟು ಕೆಲವು ನಿಮಿಷ ಇರಿ. ದಿನದ ಅಲೆಗಳು ನಿಧಾನವಾಗಿ ತಣ್ಣಗಾಗುವುದನ್ನು ಗಮನಿಸಿ.

ಈ ವಾರದ ಸವಾಲು

ಏಳು ದಿನ, ಪ್ರತಿದಿನ ಒಂದು ಬಾರಿ ಏಣಿಯನ್ನು ಹಿಡಿಯಿರಿ. ಮನಸ್ಸು ಕಲಕಿದ ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಆರಿಸಿಕೊಂಡು, ಆ ದಿನ ರಾತ್ರಿ ಡೈರಿಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸಾಲು ಬರೆಯಿರಿ. ಏನಾಯಿತು, ಮತ್ತು ನಾನು ಏಣಿಯ ಯಾವ ಮೆಟ್ಟಿಲಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರವಾದೆ. ಮೊದಲ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಕೋಪದ ಮೆಟ್ಟಿಲಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರವಾಗಬಹುದು. ವಾರದ ಕೊನೆಗೆ ಆಸೆಯ ಮೆಟ್ಟಿಲಲ್ಲೇ, ಅಥವಾ ಯೋಚನೆಯ ಮೆಟ್ಟಿಲಲ್ಲೇ ಎಚ್ಚರವಾಗುವುದನ್ನು ನೀವೇ ಗಮನಿಸುತ್ತೀರಿ. ಅದೇ ಪ್ರಗತಿ.

ಕೊನೆಯ ಮಾತು

ಅರ್ಜುನ ಗೀತೆ ಕೇಳಿದ್ದು ಹಿಮಾಲಯದ ಗುಹೆಯಲ್ಲಲ್ಲ, ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ. ಎರಡೂ ಕಡೆ ಸೈನ್ಯ, ಶಂಖನಾದ, ಗದ್ದಲ. ಅಲ್ಲಿ ಶಾಂತವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕೃಷ್ಣ ಕಲಿಸಿದ. ನಮ್ಮ ಯುದ್ಧಭೂಮಿ ಮನೆ, ಆಫೀಸ್, ಟ್ರಾಫಿಕ್, ವಾಟ್ಸಾಪ್ ಗುಂಪುಗಳು. ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞತೆ ಅಲ್ಲಿಂದ ಓಡಿಹೋಗುವುದಲ್ಲ. ಅಲ್ಲೇ ನಿಂತು, ಅಲೆಗಳ ನಡುವೆ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಇರುವುದು.

ಈ ವಾರ ಗೀತೆಯ ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯ ಹದಿನೆಂಟು ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಒಮ್ಮೆ ಕನ್ನಡ ಅರ್ಥ ಸಹಿತ ಓದಿ. ಪ್ರತಿದಿನ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕ ಸಾಕು. ಆರು ದಿನದಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ.

ಗುರುದತ್ತ ವಿ. ಮರಾಠೆ
Reiki Growth Coach · ಕಲ್ಪತರು ಸಂಸ್ಥಾಪಕ

ಈ ವಾರದ ಸವಾಲಿನ ನಿಮ್ಮ ಅನುಭವವನ್ನು ಕಲ್ಪತರು Facebook ಪುಟದಲ್ಲಿ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳಿ 🙏